fotel-bauhaus

Fotel Bauhaus – stalowa rama i geometria siedziska

Fotel Bauhaus przypomina niekiedy trójwymiarowy rysunek techniczny, w którym każda linia ma swoje uzasadnienie. Ta niezwykła oszczędność formy narodziła się z eksperymentów, które w latach 20. XX wieku zmieniły sposób projektowania mebli. Ich rezultaty nadal fascynują, zarówno jako osiągnięcia inżynierii, jak i obiekty sztuki użytkowej.

Od stolarskiego warsztatu do stalowej konstrukcji

Kiedy Walter Gropius zakładał w 1919 roku szkołę Bauhaus w Weimarze, europejskie wzornictwo znajdowało się w okresie intensywnych przemian. Rozwój przemysłu, nowe technologie i awangardowe ruchy artystyczne stopniowo zmieniały wyobrażenia o architekturze oraz przedmiotach codziennego użytku.

Wśród inspiracji Bauhausu znalazły się holenderski De Stijl, konstruktywizm i geometryczna abstrakcja. Projektanci zaczęli traktować mebel jako układ współpracujących ze sobą części, a nie zwartą bryłę wymagającą dekoracyjnego wykończenia.

Szczególnie interesujące rezultaty przyniosły eksperymenty prowadzone po przeniesieniu szkoły do Dessau w 1925 roku.

Stal rurowa, dotąd kojarzona przede wszystkim z zastosowaniami przemysłowymi, pozwoliła radykalnie zmienić konstrukcję siedziska. Zamiast masywnych nóg, szerokich podłokietników i rozbudowanego szkieletu pojawiły się smukłe metalowe profile. Funkcję tradycyjnej tapicerki przejmowały odpowiednio napięte pasy materiału.

Nowy fotel mógł być lekki, przejrzysty i pozbawiony niemal wszystkiego, co wcześniej uznawano za niezbędne dla wygody.

Marcel Breuer i fotel B3. Rewolucja zapisana w stalowej rurze

W 1925 roku Marcel Breuer, zaledwie dwudziestotrzyletni projektant i nowy kierownik warsztatu stolarskiego Bauhausu, rozpoczął pracę nad fotelem, który przeszedł do historii jako model B3, później nazwany Wassily.

Punktem wyjścia był tradycyjny fotel klubowy, club chair, kojarzony z głębokim siedziskiem, miękkim obiciem i masywną konstrukcją. Breuer zachował jego ogólne proporcje, lecz całkowicie zmienił sposób budowy.

Drewniany szkielet zastąpił układem giętych stalowych rur. Miękkie, tapicerowane powierzchnie ustąpiły miejsca pasom mocnej tkaniny, rozpiętym pomiędzy metalowymi częściami konstrukcji. Siedzisko, oparcie i podłokietniki stały się odrębnymi płaszczyznami zawieszonymi wewnątrz geometrycznej ramy.

Inspiracji dostarczyła projektantowi m.in. konstrukcja roweru. Breuer dostrzegł w stalowych rurach podobne możliwości: wytrzymałość przy stosunkowo niewielkiej masie oraz podatność na formowanie.

Wassily Chair był radykalną reinterpretacją znanej formy, a nie próbą zaprojektowania kolejnego wariantu wygodnego fotela klubowego.

Warto przy tym pamiętać, że nazwa Wassily upowszechniła się dopiero w latach 60., wraz z ponownym wprowadzeniem projektu do produkcji przez włoską firmę Gavina. Nawiązywała do Wassilego Kandinsky'ego, malarza i wykładowcy Bauhausu, który zainteresował się projektem Breuera.

Dziś B3 należy do najbardziej rozpoznawalnych foteli modernistycznych, ale jego konstrukcja nadal potrafi zaskoczyć. Szczególnie gdy oglądamy ją z boku, dostrzegając precyzyjny układ poziomych i pionowych odcinków oraz niemal całkowity brak tradycyjnej bryły.

Geometria siedziska jako część konstrukcji

W fotelach projektowanych w duchu Bauhausu geometria nie sprowadza się do estetycznej gry kwadratów i prostokątów.

Kąt nachylenia oparcia, przebieg rur, wysokość podłokietników i napięcie materiału wpływają na sposób, w jaki mebel przenosi ciężar siedzącej osoby. Forma jest więc bezpośrednio związana z rozwiązaniem konstrukcyjnym.

W modelu B3 szczególnie dobrze widać oddzielenie stalowego szkieletu od powierzchni podtrzymujących ciało. Pasy materiału tworzą siedzisko i oparcie, podczas gdy metal odpowiada za ich rozmieszczenie i stabilność całego fotela.

Istotne są także proporcje pustych przestrzeni. Projektant nie próbuje ich wypełniać. Przeciwnie, pozwala, aby światło przenikało przez konstrukcję i podkreślało rytm poszczególnych linii.

W rezultacie fotel zmienia wygląd zależnie od kąta obserwacji. Z przodu przypomina uporządkowany układ prostokątów, z profilu ujawnia złożoność stalowego szkieletu.

To sposób myślenia bliski architekturze modernistycznej, w której konstrukcja staje się pełnoprawnym środkiem wyrazu.

Fotel bez tylnych nóg. Eksperymenty ze sprężystością stali

Kolejnym przełomem okazało się opracowanie siedziska pozbawionego tradycyjnych tylnych nóg.

W 1927 roku podczas wystawy Deutscher Werkbund w osiedlu Weissenhof w Stuttgarcie zaprezentowano konstrukcje rozwijające ideę Freischwinger, czyli krzesła wspornikowego. Szczególne znaczenie miały projekty holenderskiego architekta Marta Stama oraz Ludwiga Miesa van der Rohe.

Stam opracował jeden z pierwszych modeli, w których siedzisko opierało się na stalowej konstrukcji biegnącej od podłoża ku górze, bez osobnych tylnych podpór. Jego projekt wyróżniała surowa, niemal kubiczna geometria.

Mies van der Rohe nadał podobnej zasadzie zupełnie odmienny wyraz. Zastosował płynne, szerokie łuki stalowych rur, uzyskując konstrukcję o wyraźnej sprężystości.

Siedzisko wspornikowe nie potrzebowało czterech nóg, ponieważ odpowiednio ukształtowana rama przejmowała ich zadanie.

Breuer również rozwijał tę ideę. Zaprojektowany w 1929 roku fotel S 35, zaprezentowany publicznie rok później w Paryżu, wykorzystywał rozwiązanie, w którym siedzisko i podłokietniki mogły sprężynować niezależnie od siebie.

Warto rozróżnić te konstrukcje. B3 Wassily opiera się na stabilnym układzie stalowych podpór, podczas gdy modele wspornikowe wykorzystują sprężystość odpowiednio wygiętej ramy.

Obie koncepcje należą do historii modernistycznego meblarstwa, lecz reprezentują inne podejście do pracy materiału i komfortu siedzenia.

Barcelona Chair. Gdy modernistyczna geometria spotyka luksus

Nie wszystkie fotele kojarzone z Bauhausem miały ascetyczny, niemal laboratoryjny charakter.

W 1929 roku Ludwig Mies van der Rohe zaprojektował Barcelona Chair na potrzeby niemieckiego pawilonu Wystawy Międzynarodowej w Barcelonie. Powstał mebel o reprezentacyjnym przeznaczeniu, którego wyrafinowanie wyraźnie odróżniało go od wielu wcześniejszych eksperymentów ze stalową rurą.

Konstrukcję fotela tworzyły krzyżujące się, zakrzywione pasy płaskiej stali, a siedzisko i oparcie otrzymały skórzane poduszki o charakterystycznych geometrycznych podziałach.

Zamiast prostokątnego rytmu Breuera pojawiła się kompozycja oparta na łagodnych krzywiznach i symetrii.

Barcelona Chair pokazuje również, że modernizm nie oznaczał całkowitej rezygnacji z luksusu. Polerowany metal i starannie opracowana skóra tworzyły przedmiot o niemal ceremonialnym charakterze.

Choć model powstał jeszcze przed objęciem przez Miesa van der Rohe funkcji dyrektora Bauhausu w 1930 roku, pozostaje jednym z najważniejszych przykładów estetyki międzywojennego modernizmu.

To także dowód, że geometryczna dyscyplina może prowadzić do form niezwykle eleganckich, dalekich od surowości przemysłowego warsztatu.

Stal, skóra i tkanina. Materiały, które nie udają niczego innego

Jedną z najbardziej interesujących cech modernistycznych foteli pozostaje sposób zestawiania materiałów.

Chromowana lub niklowana stal odbija światło, eksponuje krzywizny i nadaje konstrukcji wizualną lekkość. Skóra wprowadza zupełnie inną jakość: miękkość, naturalną fakturę oraz powierzchnię, która zmienia się wraz z użytkowaniem.

W historycznych realizacjach Breuera pojawiały się również mocne tkaniny bawełniane, w tym Eisengarn, materiał wyróżniający się dużą wytrzymałością.

Ważne jest samo napięcie materiału. W wielu modelach powierzchnia siedziska nie opiera się na miękkim, rozbudowanym wypełnieniu. Jej kształt i sprężystość wynikają z konstrukcji oraz sposobu zamocowania.

Takie rozwiązania nadają fotelowi charakterystyczny profil, ale wpływają też na odczuwany komfort. Nie każdy modernistyczny model będzie odpowiadał osobie przyzwyczajonej do głębokich, miękkich foteli wypoczynkowych.

W przypadku egzemplarzy vintage szczególnie interesujące staje się zestawienie zachowanej metalowej konstrukcji ze skórą noszącą ślady wieloletniego użytkowania. Naturalna patyna może podkreślać autentyczność przedmiotu, pod warunkiem że nie maskuje uszkodzeń wpływających na jego trwałość.

Fotel Bauhaus jako obiekt we współczesnym wnętrzu

Fotele modernistyczne mają szczególną zdolność organizowania przestrzeni. Ich konstrukcja pozostaje wizualnie lekka, a mimo to przyciąga uwagę równie skutecznie jak masywna rzeźba.

Wassily Chair ustawiony na tle surowego betonu podkreśla przemysłowy rodowód stalowej konstrukcji. W otoczeniu drewna tekowego, wełnianych tkanin i ciepłych barw ujawnia natomiast kontrast pomiędzy techniczną precyzją a naturalną fakturą materiałów.

Ciekawie prezentują się również zestawienia z włoskim wzornictwem lat 60. i 70. Organiczne, czasem niemal futurystyczne formy mebli tego okresu tworzą wyraźny kontrapunkt dla rygorystycznej geometrii międzywojennego modernizmu.

W takim wnętrzu fotel może funkcjonować jako samodzielny obiekt. Nie wymaga kompletu identycznych krzeseł ani stolika pochodzącego z tej samej kolekcji.

Znaczenie ma jednak odpowiednia ilość wolnej przestrzeni. W fotelu o odsłoniętej konstrukcji profil bywa równie interesujący jak widok frontalny. Ustawienie mebla pod ścianą może ograniczyć odbiór jego formy, zwłaszcza gdy konstrukcja opiera się na wyraźnych łukach i przenikających się liniach.

Dobrze zaprojektowany fotel modernistyczny zasługuje więc na miejsce, w którym można oglądać go z różnych stron.

Oryginalny fotel Bauhaus czy późniejsza produkcja?

Na rynku kolekcjonerskim określenie „fotel Bauhaus” obejmuje przedmioty o bardzo różnym pochodzeniu.

Może oznaczać historyczny egzemplarz wyprodukowany w okresie międzywojennym, późniejszą edycję klasycznego projektu albo mebel powstały w drugiej połowie XX wieku, którego konstrukcja nawiązuje do estetyki Bauhausu.

Samo podobieństwo do Wassily Chair lub Barcelona Chair nie pozwala ustalić autorstwa ani daty produkcji.

Przykładem są projekty Breuera, które przez dziesięciolecia produkowały różne firmy, m.in. Standard-Möbel, Thonet, Gavina i Knoll. Poszczególne edycje mogą różnić się wykończeniem, detalami konstrukcyjnymi i zastosowanymi materiałami.

Przy ocenie konkretnego fotela znaczenie mają oznaczenia producenta, zgodność wymiarów z dokumentacją, sposób wykonania połączeń oraz historia ewentualnych renowacji.

Należy także odróżniać oryginalny projekt od oryginalnego egzemplarza z epoki. Fotel wyprodukowany w latach 70. według projektu z 1925 roku może być autentyczną edycją danego modelu, ale nie jest meblem pochodzącym z lat 20.

Równie interesujące pozostają mniej znane realizacje inspirowane modernizmem. Nie każda wartościowa konstrukcja musi nosić nazwisko Breuera czy Miesa van der Rohe. W europejskim meblarstwie powojennym powstało wiele projektów rozwijających wcześniejsze eksperymenty ze stalą, skórą i geometrią.

To właśnie różnorodność takich realizacji sprawia, że kolekcjonowanie mebli Bauhaus i późniejszych projektów modernistycznych wymaga znajomości historii wzornictwa, wyczucia proporcji oraz uwagi poświęconej detalom.

Stalowa linia, która zmieniła historię mebla

Sto lat po pierwszych eksperymentach Marcela Breuera stalowe fotele modernistyczne nadal wyglądają zaskakująco świeżo. Ich forma nie zależy od dekoracyjnych mód ani przypadkowych zabiegów stylistycznych. Wynika z właściwości materiału, sposobu przenoszenia obciążeń i świadomej pracy nad proporcją.

Bauhaus pozostawił po sobie przekonanie, że projektowanie może zaczynać się od pytania o konstrukcję, a kończyć na przedmiocie o wyrazistej wartości artystycznej.

W dobrym fotelu z tej tradycji widać to szczególnie wyraźnie. Stalowa rama zachowuje swój techniczny charakter, siedzisko odpowiada na potrzeby użytkownika, a ich wzajemna relacja tworzy kompozycję, której nie trzeba uzupełniać ornamentem.

Piękno pojawia się tutaj w samym sposobie zbudowania przedmiotu.

Olga WestwalewiczZałożycielka GARAGE GARAGELinkedIn

Założycielka GARAGE GARAGE, marki, która od 2013 roku specjalizującej się w wyszukiwaniu unikatowego designu XX wieku. Od lat odkrywa i przywraca do obiegu wyjątkowe obiekty wzornictwa, łącząc pasję do designu z kolekcjonerską wrażliwością. Stworzona przez nią marka GARAGE GARAGE jest dziś cenionym źródłem starannie wyselekcjonowanych mebli, oświetlenia i przedmiotów z historią. Jej działalność koncentruje się na promowaniu ponadczasowej estetyki, rzemiosła i wartości płynącej z odpowiedzialnej cyrkulacji designu.