Styl mid-century modern – czym charakteryzuje się kultowe wzornictwo?
Mid-century modern. Styl, którego twórcy nie znali pod tą nazwą
Samo określenie mid-century modern, w skrócie MCM, upowszechniło się znacznie później niż przedmioty, które dziś opisuje. Dużą rolę odegrała amerykańska historyczka designu Cara Greenberg, autorka wydanej w 1984 roku książki Mid-Century Modern: Furniture of the 1950s.
Termin obejmuje szerokie spektrum wzornictwa, przede wszystkim z lat 40., 50. i 60. XX wieku. Granice pozostają umowne, ponieważ wiele eksperymentów rozpoczęło się jeszcze przed II wojną światową, a ich rozwinięcie przypadło na kolejną dekadę.
Mid-century modern nie był jednolitą szkołą projektowania ani ruchem posiadającym wspólny manifest. Pod tą nazwą spotykają się amerykański modernizm organiczny, skandynawska tradycja rzemieślnicza i włoskie disegno industriale.
Łączyło je zainteresowanie funkcją przedmiotu, możliwościami technologii oraz poszukiwaniem nowego języka form.
Warto pamiętać o tym rozróżnieniu. Duński fotel z litego drewna i amerykańskie krzesło z włókna szklanego mogą reprezentować tę samą epokę, chociaż ich konstrukcja, materiały i filozofia wykonania pozostają zupełnie odmienne.
Od Bauhausu do modernizmu organicznego
Początków estetyki mid-century modern należy szukać w przemianach europejskiego wzornictwa pierwszych dekad XX wieku.
Bauhaus, założony przez Waltera Gropiusa w Weimarze w 1919 roku, propagował współpracę sztuki, rzemiosła i przemysłu. Projektanci związani ze szkołą eksperymentowali z geometrią, stalą rurową i redukcją dekoracji.
Zamknięcie Bauhausu przez nazistów w 1933 roku nie zakończyło oddziaływania tych idei. Wielu przedstawicieli europejskiej awangardy kontynuowało działalność w Stanach Zjednoczonych, przyczyniając się do rozwoju amerykańskiej architektury i wzornictwa.
Równocześnie w Europie Północnej rozwijało się zainteresowanie bardziej organicznymi kształtami. Fiński architekt Alvar Aalto eksperymentował z giętym drewnem, poszukując alternatywy dla chłodnej, technicznej estetyki niektórych projektów modernistycznych.
Jego fotel Paimio, zaprojektowany na początku lat 30., wykorzystywał właściwości formowanej sklejki, tworząc płynny profil siedziska.
To jeden z ważnych etapów przejścia od rygorystycznej geometrii ku miększym, biomorficznym formom.
W powojennym wzornictwie linia prosta nie zniknęła. Zyskała jednak towarzystwo krzywizn inspirowanych anatomią człowieka i światem organicznym.
Charles i Ray Eamesowie. Sklejka jako materiał przyszłości
Jednym z najważniejszych wydarzeń w historii amerykańskiego wzornictwa była prezentacja mebli Charlesa i Ray Eamesów w Museum of Modern Art w Nowym Jorku w 1946 roku.
Projektanci od kilku lat eksperymentowali z formowaniem sklejki. Podczas II wojny światowej wykorzystywali zdobyte doświadczenia przy opracowywaniu drewnianych szyn ortopedycznych dla amerykańskiej marynarki wojennej.
Po wojnie powrócili do projektowania mebli.
Rezultatem był np. fotel LCW, Lounge Chair Wood. Jego konstrukcja składała się z oddzielnie formowanych części siedziska i oparcia, połączonych z podporami za pomocą elastycznych mocowań.
Eamesowie próbowali wcześniej uzyskać jedną ciągłą skorupę ze sklejki, jednak ograniczenia technologiczne zmusiły ich do zmiany koncepcji.
Ta decyzja okazała się niezwykle owocna.
LCW zachował płynne, organiczne linie, a jednocześnie nadawał się do produkcji seryjnej. Oferował komfort bez rozbudowanej tapicerki i ciężkiego szkieletu.
Forma powstawała tutaj z możliwości materiału, nie z potrzeby nadania meblowi określonego stylu.
To właśnie ten sposób myślenia zdefiniował wiele najciekawszych projektów połowy stulecia.
Lekkość, proporcja i organiczna forma
Rozpoznawalną cechą mid-century modern jest zmiana relacji pomiędzy meblem a otaczającą go przestrzenią.
Tradycyjny kredens czy fotel klubowy często stanowił zwartą, wizualnie ciężką bryłę. Powojenne wzornictwo coraz chętniej eksponowało konstrukcję i pozostawiało pomiędzy jej częściami wolną przestrzeń.
Siedziska unosiły się nad podłogą na smukłych podporach. Korpusy szafek i komód oddzielały się od podłoża, a ich proste, poziome linie podkreślały architektoniczny charakter mebla.
Zamiast rozbudowanej dekoracji pojawiały się starannie wyważone proporcje, wyrazisty kontur i świadome wykorzystanie pustki.
Szczególnie interesujące pozostaje zestawianie form geometrycznych z organicznymi. Prostokątny korpus komody mógł otrzymać delikatnie zaokrąglone narożniki, a rygorystyczna stalowa podstawa podtrzymywać miękko wyprofilowane siedzisko.
Modernistyczny przedmiot często zdradza swoją jakość dopiero przy bliższym oglądzie. Wystarczy zwrócić uwagę na kąt nachylenia nogi, grubość krawędzi blatu czy miejsce, w którym oparcie przechodzi w podłokietnik.
Właśnie te decyzje decydują, czy projekt zachowuje lekkość, czy jedynie ją naśladuje.
Eero Saarinen i rzeźbiarskie oblicze funkcjonalizmu
Amerykański modernizm połowy wieku daleko wykraczał poza proste, geometryczne konstrukcje.
Eero Saarinen, architekt fińskiego pochodzenia, należał do projektantów, którzy traktowali mebel niemal jak niewielką formę architektoniczną.
W 1956 roku Charles i Ray Eamesowie zaprezentowali swój słynny Lounge Chair z podnóżkiem, łączący profilowaną sklejkę, skórę i aluminiową podstawę. Projekt odwoływał się do komfortu tradycyjnego fotela klubowego, ale korzystał z zupełnie innego języka konstrukcyjnego.
Saarinen poszedł w innym kierunku. W drugiej połowie lat 50. opracował dla Knoll kolekcję Pedestal, której najbardziej rozpoznawalną częścią stał się Tulip Chair.
Zamiast czterech nóg zastosował pojedynczą, rzeźbiarską podstawę. Chciał w ten sposób uporządkować przestrzeń pod stołami i krzesłami.
Projekt sprawiał wrażenie przedmiotu uformowanego z jednej bryły, chociaż jego wykonanie wymagało połączenia skorupy z tworzywa wzmacnianego włóknem szklanym i aluminiowej podstawy.
W podobnym okresie Harry Bertoia eksperymentował z metalowym drutem, tworząc siedziska przypominające przestrzenne rysunki. Jego Diamond Chair z 1952 roku jest jednym z najbardziej wyrazistych przykładów takiego podejścia.
W mid-century modern funkcjonalność mogła przybierać formę rzeźby. Projektant nie musiał wybierać pomiędzy konstrukcyjną logiką a artystyczną ekspresją.
Kopenhaga, Los Angeles, Mediolan. Trzy języki nowoczesności
Choć mid-century modern często kojarzymy z jednym zestawem kształtów i kolorów, poszczególne ośrodki projektowe wypracowały własne odpowiedzi na pytanie o nowoczesne meblarstwo.
W Danii szczególne znaczenie zachowały umiejętności stolarskie i tradycja pracy z naturalnym materiałem. Hans J. Wegner, Finn Juhl, Børge Mogensen czy Arne Vodder rozwijali wzornictwo, w którym ergonomia łączyła się z precyzją obróbki drewna.
Kalifornijskie pracownie chętniej korzystały z technologii przemysłowych. Los Angeles stało się miejscem eksperymentów ze sklejką, tworzywami sztucznymi i metalem, a meble Charlesa i Ray Eamesów wyrażały optymizm powojennej kultury amerykańskiej.
Mediolan reprezentował jeszcze inne podejście.
Włoscy projektanci łączyli nowoczesność z wyjątkową wrażliwością na sylwetkę przedmiotu, często czerpiąc z historycznych tradycji lokalnego rzemiosła.
W 1957 roku Gio Ponti zaprojektował dla Cassiny słynne krzesło Superleggera, model 699. Inspirował się tradycyjnymi krzesłami wytwarzanymi w liguryjskim Chiavari, rozwijającym własne rzemiosło meblarskie od XIX wieku.
Superleggera ważyła około 1,7 kilograma. Jej smukłe nogi o trójkątnym przekroju i lekkie plecione siedzisko stanowiły rezultat niezwykle precyzyjnych poszukiwań konstrukcyjnych.
Nie wymagała kosztownej technologii formowania plastiku. Jej nowoczesność wynikała z doskonalenia znanej od pokoleń techniki stolarskiej.
Właśnie ta różnorodność sprawia, że mid-century modern trudno sprowadzić do jednego katalogu charakterystycznych mebli.
Materiały, które zmieniły język projektowania
W połowie XX wieku projektanci uzyskali dostęp do technologii umożliwiających znacznie swobodniejsze kształtowanie przedmiotów.
Formowana sklejka pozwalała tworzyć ergonomiczne krzywizny. Włókno szklane wzmacniało lekkie skorupy siedzisk, a aluminium i stal umożliwiały konstruowanie smukłych podstaw.
W 1950 roku na rynek trafiły produkowane seryjnie fotele Eamesów z siedziskami wykonanymi z tworzywa wzmacnianego włóknem szklanym. Były praktyczne, stosunkowo lekkie i dostępne w różnych kolorach.
W następnej dekadzie eksperymenty stały się jeszcze śmielsze.
Duński projektant Verner Panton rozpoczął prace nad krzesłem, którego cała sylwetka tworzyłaby jedną ciągłą, esowatą linię. Panton Chair, rozwijany wspólnie z firmą Vitra, doczekał się pierwszej produkcji seryjnej w 1967 roku.
Jego dynamiczna forma i zastosowanie tworzywa sztucznego zapowiadały estetykę późnych lat 60. i 70., coraz bardziej zainteresowaną radykalnymi rozwiązaniami.
Te eksperymenty pokazują również, że mid-century modern nie ograniczał się do naturalnego drewna i stonowanych kolorów.
Kolor i grafika. Zapomniana ekspresja mid-century modern
Współczesne interpretacje tego nurtu często eksponują beże, brązy, orzechowe forniry i spokojne barwy ziemi. Historyczny obraz epoki był jednak znacznie bogatszy.
W amerykańskich i europejskich wnętrzach pojawiały się intensywne żółcienie, pomarańcze, turkusy, zielenie oraz kontrastowe zestawienia czerni i bieli.
Ogromne znaczenie miała sztuka abstrakcyjna i rozwój nowoczesnego projektowania graficznego.
W Wielkiej Brytanii Lucienne Day tworzyła tkaniny o dynamicznych, często asymetrycznych wzorach. Jej słynna kompozycja Calyx, zaprezentowana podczas Festival of Britain w 1951 roku, wykorzystywała organiczne, abstrakcyjne motywy.
Podobne zainteresowanie rytmem, linią i kolorem można odnaleźć w amerykańskiej grafice użytkowej oraz tkaninach Alexandra Girarda.
Wzornictwo połowy wieku potrafiło być jednocześnie oszczędne konstrukcyjnie i niezwykle odważne wizualnie.
To rozróżnienie jest szczególnie interesujące. Minimalizm formy nie oznaczał rezygnacji z ekspresji.
Między ideą dostępnego designu a przedmiotem kolekcjonerskim
Powojenny modernizm rozwijał się w atmosferze wiary w możliwości przemysłu. Nowe technologie miały umożliwiać produkowanie dobrze zaprojektowanych przedmiotów dla coraz szerszego grona odbiorców.
W Stanach Zjednoczonych znaczącą rolę odegrały firmy Herman Miller i Knoll, które współpracowały z czołowymi projektantami oraz rozwijały seryjną produkcję mebli.
Nie wszystkie ich realizacje były jednak niedrogie. Obok projektów przeznaczonych do masowej produkcji powstawały kosztowne fotele, reprezentacyjne meble gabinetowe i luksusowe wyposażenie wnętrz.
Słynny Eames Lounge Chair z 1956 roku doskonale pokazuje tę drugą stronę modernizmu. Łączył zaawansowaną technologię z drogimi materiałami i starannym wykonaniem.
Dziś wiele przedmiotów zaprojektowanych z myślą o nowoczesnym, codziennym użytkowaniu osiągnęło status kolekcjonerski.
O ich wartości decydują m.in. autorstwo, producent, okres wykonania, rzadkość konkretnej edycji i stan zachowania.
Co ciekawe, równie fascynujące potrafią być mniej rozpoznawalne realizacje europejskich manufaktur. W latach 50. i 60. powstawało wiele mebli, których autorów nie zawsze udało się ustalić, a które do dziś zachwycają rozwiązaniami konstrukcyjnymi i jakością rzemiosła.
W kolekcjach mebli mid-century modern takie przedmioty tworzą pełniejszy obraz epoki niż sam wybór najbardziej znanych ikon.
Dlaczego wzornictwo mid-century modern nie straciło aktualności?
Współczesna popularność mid-century modern bywa tłumaczona nostalgią za latami 50. i 60. To jednak zbyt proste wyjaśnienie.
Najciekawsze projekty tej epoki powstały w wyniku bardzo świadomych poszukiwań. Projektanci badali możliwości materiałów, analizowali ludzką anatomię, ograniczali liczbę części konstrukcyjnych i eksperymentowali z technologiami produkcji.
Ich meble nie były wyłącznie odpowiedzią na estetyczne upodobania swoich czasów. Stanowiły próby rozwiązania konkretnych problemów projektowych.
Dlatego wiele z nich tak dobrze funkcjonuje poza historycznym otoczeniem.
Fotel Eamesów może stać obok brutalistycznej rzeźby. Krzesło Gio Pontiego odnajdzie się w sąsiedztwie współczesnej architektury. Duński sideboard zachowa swój charakter także w przestrzeni, której wystrój nie nawiązuje bezpośrednio do lat 60.
Trudno przy tym mówić o jednym, niezmiennym kanonie. Historia mid-century modern obejmuje projekty ascetyczne, organiczne, przemysłowe i niemal futurystyczne. Jedne zachwycają szlachetnością drewna, inne odwagą konstrukcyjną albo nieoczywistym zastosowaniem tworzywa.
Łączy je przekonanie, że przedmiot codziennego użytku zasługuje na tyle samo uwagi co architektura czy sztuka.
I być może właśnie w tym tkwi największe osiągnięcie projektantów połowy XX wieku. Potrafili nadać zwykłym przedmiotom niezwykłą formę, nie odbierając im ich użytkowego sensu.
Dobre wzornictwo z tamtej epoki nie potrzebuje dziś stylizowanej scenografii, by budzić zainteresowanie. Wystarczy spojrzeć na proporcje, konstrukcję i sposób opracowania materiału.
Historia designu okazuje się wtedy zapisana w samym meblu.
