Blask minionych epok czyli vintage oświetlenie biurkowe – pierwsza połowa XX wieku

Gaz, nafta i elektryka

Cofnijmy się do końca XIX wieku, kiedy elektryczność zaczęła stopniowo zastępować światło gazowe i naftowe, odmieniając sposób pracy, nauki oraz codziennego życia. Pierwsze lampy biurkowe były nie tylko funkcjonalnym źródłem światła, lecz także symbolem nowoczesności. Coś jak szklane luksfery w nadbałtyckich kurortach w latach 70. albo współczesne systemy smart home. Wtedy lampy zdobiły gabinety przedsiębiorców, kancelarie prawników i biblioteki, stając się świadectwem prestiżu oraz rosnącej fascynacji techniką.

XX wiek wita Art Déco

Na przełomie XIX i XX wieku projektanci coraz większą wagę przykładali także do estetyki. W epoce secesji dominowały organiczne linie, ręcznie formowane detale i dekoracyjne klosze z barwionego szkła. Lata 20. i 30. XX wieku przyniosły fascynację stylem francuskiego Art Déco. Geometryczne bryły, chromowane powierzchnie i luksusowe materiały doskonale oddawały ducha epoki, w której elegancja szła w parze z innowacją. Art Déco to epoka czystych form. Powstało wtedy wiele lamp biurkowych, które dziś są uznawane za ikony wzornictwa. Co ciekawe, w tamtym czasie rzadziej eksponowano nazwisko projektanta. Zdecydowanie większą rolę odgrywały renomowane manufaktury i wytwórnie. Do najsłynniejszych nazwisk z tego okresu należą m.in. mistrz artystycznej obróbki kutego żelaza - Edgar Brandt, twórca luksusowego oświetlenia dla elit Paryża - Jean Perzel czy Eileen Gray, irlandzka projektantka tworząca we Francji. Jej słynna lampa Satellite to przykład elegancji Art Déco połączonej z funkcjonalnością.

A co w przedwojennej Polsce?

Polskie wzornictwo Art Déco rozwijało się nieco inaczej niż we Francji. Większość lamp powstawała w renomowanych zakładach rzemieślniczych i metaloplastycznych, a nazwiska projektantów często nie były dokumentowane. Najbardziej prestiżową warszawską firma brązowniczą, która wykonywała luksusowe lampy gabinetowe z patynowanego brązu, mosiądzu i marmuru dla instytucji państwowych oraz prywatnych rezydencji, była manufaktura Bracia Łopieńscy.

Innymi znanymi producentami lamp biurkowych byli m.in. Norblin, Bracia Buch i T. Werner z Warszawy oraz Fabryka Wyrobów Srebrnych Józefa Frageta. Do dziś ich wyroby są cenione na rynku antykwarycznym.

Christian Dell projektuje nową epokę

Zaprojektowana w 1931 roku przez Christiana Della lampa Kaiser Idell należy do najważniejszych ikon wzornictwa. Ciekawostką jest nazwa „Idell”, która powstała z połączenia nazwiska projektanta oraz słowa Idea, podkreślającego nowoczesne podejście do projektowania. Choć lampa powstała w środowisku niemieckiego Bauhausu i jest uznawana za manifest funkcjonalizmu, nosi również wyraźne cechy późnego Art Déco. To właśnie połączenie tych dwóch estetyk sprawiło, że projekt zachował ponadczasowy charakter. 

Kaiser Idell nie jest surowym, ascetycznym obiektem typowym dla najbardziej radykalnych projektów tego okresu. Charakterystyczny, harmonijnie wyprofilowany klosz, chromowane detale, lakierowane powierzchnie o głębokim połysku oraz eleganckie proporcje nadają jej należne wyrafinowanie. Zamiast bogatej dekoracji pojawia się luksus wynikający z jakości materiałów, perfekcyjnego wykonania i dopracowanych proporcji.

Równowaga między funkcjonalnością, a elegancją stała się znakiem rozpoznawczym lampy. Bauhaus dostarczył jej logicznej konstrukcji i ergonomii, natomiast Art Déco szlachetności formy i ponadczasowej estetyki. Dzięki temu Kaiser Idell od niemal stu lat pozostaje symbolem dobrego wzornictwa.

Światło podporządkowane funkcji

Czyli Bauhaus. Nie można nie wspomnieć, że założona w 1919 roku przez Waltera Gropiusa szkoła Bauhaus odmieniła sposób myślenia o projektowaniu. Jej twórcy odrzucili historyzujące ornamenty na rzecz prostoty, funkcjonalności i racjonalnej konstrukcji. Każdy przedmiot, od budynku po lampę biurkową, miał być przede wszystkim użyteczny, a jego forma miała wynikać z funkcji.

Lampa biurkowa stała się jednym z najważniejszych obiektów projektowych tej epoki. Wraz z rozwojem pracy biurowej, architektury i przemysłu rosło zapotrzebowanie na oświetlenie, które zapewniało komfort, precyzję oraz możliwość regulacji kierunku światła. Projektanci Bauhausu odpowiedzieli na te potrzeby prostymi, lecz niezwykle przemyślanymi konstrukcjami wykorzystującymi stal, aluminium, chrom, szkło i bakelit czyli materiały będące symbolem nowoczesności tamtych czasów. 

Bauhaus Table Lamp – WG24

Najbardziej znanym projektantem lamp związanym z ideami Bauhausu był wspomniany już Christian Dell. Drugą wielką postacią Bauhausu był Wilhelm Wagenfeld, uczeń warsztatu metalu prowadzonego przez László Moholy-Nagya i Marianne Brandt. Już jako młody projektant stworzył słynną Bauhaus Table Lamp (WG24) z 1924 roku. Lampa wykonana z opalowego szkła i niklowanego metalu doskonale ilustruje zasadę, że piękno wynika z doskonałych proporcji i jakości wykonania, a nie z dekoracji. Produkowana jest do dziś i znajduje się w kolekcjach najważniejszych muzeów designu na świecie, w tym Museum of Modern Art w Nowym Jorku.

Światło jako tworzywo

W Bauhausie światło nie było jedynie sposobem oświetlania przestrzeni. Węgierski artysta László Moholy-Nagy traktował je jako samodzielny materiał twórczy. Eksperymentował z refleksami, przezroczystością i ruchem, a jego słynny Light-Space Modulator z 1930 roku wywarł ogromny wpływ na późniejsze projektowanie opraw oświetleniowych oraz architekturę światła. Choć nie projektował klasycznych lamp biurkowych na szeroką skalę, jego badania nad światłem zmieniły sposób myślenia o oświetleniu już na zawsze.

Marianne Brandt czyli kobieta, która zmieniła wzornictwo

Kandem 702 to najbardziej znana lampa przypisywana Marianne Brandt. Powstała we współpracy z firmą Körting & Mathiesen AG (Kandem) z Lipska, która produkowała oświetlenie przemysłowe. Model ten był projektowany z myślą o biurach, pracowniach architektonicznych i laboratoriach. Dziś uchodzi za jedną z ikon wzornictwa Bauhausu.

Marianne Brandt była pierwszą kobietą, która objęła kierownictwo warsztatu metalu Bauhausu, dziedziny zdominowanej wcześniej przez mężczyzn. Wiele lamp przypisywanych Marianne Brandt było efektem współpracy zespołowej w warsztacie Bauhausu. Dlatego w literaturze można spotkać określenia „projekt Marianne Brandt”, „projekt warsztatu Bauhausu” lub „Brandt/Kandem”. To normalne dla projektów powstających w tej szkole.

W tym miejscu warto wspomnieć o samym Kandem. Firma ta odegrała podobną rolę w historii niemieckich lamp biurkowych, jak Anglepoise w Wielkiej Brytanii czy Jieldé we Francji, łącząc idee Bauhausu z wysoką jakością produkcji przemysłowej. Dzięki temu projekty Brandt trafiły z pracowni artystycznej do gabinetów, biur i domów, stając się symbolem nowoczesnego wzornictwa.

Pixar i ikona światowej popkultury

W historii wzornictwa niewiele lamp biurkowych osiągnęło status ikony porównywalny z Anglepoise Original 1227. Zaprojektowana w 1935 roku przez brytyjskiego inżyniera George'a Carwardine'a, stała się przełomem zarówno pod względem funkcjonalności, jak i estetyki. Jej innowacyjna konstrukcja z systemem sprężyn równoważących na zawsze zmieniła sposób projektowania oświetlenia do pracy.

Konstrukcja Anglepoise wywarła ogromny wpływ na projektowanie oświetlenia. Stała się inspiracją dla licznych lamp przemysłowych i architektonicznych, a także dla jednego z najbardziej rozpoznawalnych projektów lamp na świecie czyli norweskiej lampy Luxo L-1 autorstwa Jacoba Jacobsena z 1937 roku. To właśnie Luxo L-1 posłużyła później jako inspiracja dla animowanej lampki Luxo Jr., która od 1986 roku jest symbolem studia Pixar. A nie kojarzyć lampki Pixar to jakby nie kojarzyć Michaela Jacksona albo Marlyn Monroe, nie da się.

To wyjątkowy przykład, jak projekt stworzony z myślą o funkcjonalnym oświetleniu biurka przekroczył granice wzornictwa przemysłowego i stał się ikoną światowej popkultury. Niewiele przedmiotów codziennego użytku może pochwalić się podobną drogą: od inżynierskiego wynalazku z lat 30. do jednego z najbardziej rozpoznawalnych symboli współczesnego kina.

Jieldé czyli powrót do Francji

W tym artykule podróż zaczęliśmy we Francji i we Francji ją kończymy. Jeśli Anglepoise zrewolucjonizowała mechanikę lamp biurkowych, to Jieldé nadała jej wyjątkowo trwałą, przemysłową formę. Francuska marka narodziła się w 1950 roku z potrzeby stworzenia lampy, która sprosta wymagającym warunkom fabryk, warsztatów i biur technicznych. Jej twórca, Jean-Louis Domecq, nie był projektantem wzornictwa, lecz przedsiębiorcą i właścicielem zakładów produkcyjnych. To właśnie codzienna praca zainspirowała go do stworzenia lampy, której sam potrzebował.

Standard: projektant z potrzeby

Pod koniec lat 40. Domecq zauważył, że dostępne na rynku lampy warsztatowe nie zapewniają odpowiedniej swobody pracy. Były niestabilne, trudne w regulacji i szybko ulegały uszkodzeniom. Postanowił więc zaprojektować własną konstrukcję: prostą, niezwykle wytrzymałą i pozwalającą skierować światło dokładnie tam, gdzie było potrzebne.

W 1950 roku powstała pierwsza lampa Standard, wyposażona w przegubowe ramiona obracające się o 360 stopni. Jej największą innowacją był system połączeń elektrycznych poprowadzonych wewnątrz przegubów. Dzięki temu zewnętrzne przewody stały się zbędne, a lampa zyskała charakterystyczną, czystą sylwetkę oraz wyjątkową trwałość.

Nazwa marki jest fonetycznym zapisem inicjałów jej twórcy - J.L.D. (Jean-Louis Domecq). Wymówione po francusku brzmią właśnie „Ji-el-dé”, co z czasem stało się nazwą przedsiębiorstwa. Do dziś wszystkie lampy Jieldé produkowane są ręcznie we Francji. Każdy egzemplarz otrzymuje indywidualny numer identyfikacyjny umieszczony na metalowej plakietce, co podkreśla jego autentyczność i rzemieślniczy charakter. To rozwiązanie jest rzadko spotykane w produkcji seryjnej i stanowi jeden z najbardziej rozpoznawalnych elementów marki.

Paradoksalnie to ich surowa funkcjonalność sprawiła, że z czasem stały się ikonami designu. W latach 80. i 90. projektanci wnętrz zaczęli wykorzystywać przemysłowe lampy Jieldé w loftach, galeriach sztuki i nowoczesnych apartamentach. Dziś należą do najbardziej rozpoznawalnych symboli stylu industrialnego.